Verrassingsactie, mystery guest, sneakinspectie of undercover?

Sneakacties zijn niet-aangekondigde acties waarin je in de praktijk kijkt of mensen met beperkingen gelijke kansen krijgen en dat vastlegt. Je ervaringen, de video of het verslag van de actie worden gebruikt voor publiciteit of in gesprek met andere betrokken partijen.

Verrassingsactie of undercover?

Als een sneakactie in het openbaar wordt gevoerd, spreken we van een verrassingsactie. Gebeurt het stiekem, dan is noemen we het een undercoveractie. Het verschil tussen beide actievormen is dat mensen bij een verrassingsactie geen toneel spelen. Zij zijn zichzelf en ze laten in de dagelijkse praktijk zien tegen welke problemen ze aanlopen. In beide gevallen maken ze tevoren niet bekend dat ze actie gaan voeren.

Spannend

Een undercoveragent of -journalist is iemand die een andere identiteit aanneemt. Daardoor kan hij participeren in een gesloten gemeenschap en informatie boven tafel krijgen waartoe hij anders geen toegang heeft. Hij maakt het onzichtbare zichtbaar. In het bedrijfsleven wordt soms een mystery guest ingezet: mensen die binnenkomen als gewone klant, maar ondertussen de kwaliteit van producten en dienstverlening controleren.

Actievoerders kiezen vaak voor verrassingsacties: zo zijn acties ondernomen naar aanleiding van klachten over discriminatie in het uitgaansleven. Er werd undercover gecheckt wie wel en niet werd toegelaten tot een disco. De resultaten daarvan kwamen breed in de pers.
Een groep mensen met beperkingen voerde van november tot mei onaangekondigd sneakinspecties uit om de toegankelijkheid in en buiten de IJtram zo optimaal mogelijk te krijgen. Een andere groep bezocht in een verrassingsactie Theater Carré om te ervaren welke knelpunten mensen met beperkingen tegenkomen.

Soorten sneakacties

Er zijn verschillende soorten sneakacties:

• Directe actie. Je kiest voor directe actie als je ter plekke wilt laten zien wat het probleem is. Je sneakactie is meteen de echte actie. Vaak zal het gaan om verrassingsacties.
• Indirecte actie. Je kunt in een sneakactie ook de praktijk registreren en dat verslag later gebruiken om je punt duidelijk te maken. Een sneakactie kan bijvoorbeeld dienen als voorbereiding op een latere, grotere actie of lobby-traject. Vaak zal het gaan om undercoveracties.

Wanneer?

Wanneer kies je voor een sneakactie?

• als je uit wilt gaan van de dagelijkse werkelijkheid van mensen 
• als je de pers met aansprekende voorbeelden en praktische plaatjes wilt confronteren
• als je zelf de feiten wilt vaststellen: er zijn klachten, maar die zijn niet goed onderbouwd en je wilt vaststellen of er inderdaad een probleem is
• als je de actie zou aankondigen, dan verzinnen ze wel een oplossing
• als je bang bent dat de toegang wordt geweigerd
• als je spannende publiciteit zoekt
• als je een rapport wilt onderbouwen met praktijkervaringen.

Bereid je goed voor

Een goede voorbereiding betekent altijd een goede uitkomst. Óf er blijkt niks aan de hand te zijn en dan maak je publiekelijk geen zeperd. Óf je krijgt duidelijk op een rij wat er fout is. Voordat je tot actie overgaat, moet je weten hoe zaken in elkaar steken. Je moet je actie onderbouwen. Zonder goede voorbereiding is de kans op mislukken groot. Houdt er rekening mee, voorbereiden kost tijd, zeker als er mensen uit andere gemeenten bij betrokken worden.

Een goede voorbereiding bij directe acties betekent onder meer:

• formuleer een duidelijk en eenvoudig doel en hou je aan die doelstelling
• zorg dat alle deelnemers weten wat de bedoeling is
• verdeel taken en verantwoordelijkheden: actievoerders, ondersteuners, verslagleggers
• zorg voor mensen die om kunnen gaan met publiciteit
• zorg voor succes: zoek eerst (onopvallend) uit waar het mis loopt en doe dat zonodig meerdere keren
• zorg dat je zeker weet dat er geen onverwachte drempels zijn
• zorg voor veiligheid 
• zorg voor een goed plan: wat als er iets mis gaat
• zorg dat je ook weer thuis kunt komen

Een goede voorbereiding bij indirecte acties betekent bijvoorbeeld:

• je kondigt je actie niet tevoren aan; je maakt je ook niet bekend als actievoerder
• je inspecteert meerdere keren, op verschillende tijdstippen en eventueel door verschillende mensen; ieder let op andere zaken en dat vergroot de objectiviteit
• aandacht voor verslaglegging: zorg dat dit zorgvuldig gebeurt, laat deelnemers vragenlijsten invullen of maak een hilarisch (foto-) verslag van alles wat je onderweg tegenkomt
• zorg voor goede publiciteit na afloop: nodig media of bekende Nederlanders uit om mee te gaan en verspreid persinfo pas na de actie
• denk na over de presentatie van de verzamelde gegevens: vraag media om mee te gaan, biedt rapport aan aan wethouder, presenteer fotoverslag in stadhuis, organiseer tentoonstelling in gebouw vervoersbedrijf enz.

Download als word bestand