Over de grenzen heen? Expeditieverslag Mensen met beperkingen over hun ervaringen met het openbaar vervoer in de provincie Gelderland Juli 2007 Werkgroep Integratie Gehandicapten uit Nijmegen (WIG) Stichting Luister Renkum Stichting Platform Gehandicaptenbeleid Druten LFB Doetinchem Makkers Unlimited Inhoud Voorwoord 3 Inleiding 4 Reizen in Gelderland 4 Europese aanbesteding 5 Over de grenzen heen 5 Deelnemers 6 1. Voorbereiding 7 2. Van huis naar halte/station 11 3. Wachten op een halte / station 13 4. Gebruik van het vervoermiddel 16 Het kan beter 21 Informatievoorziening 21 Reisbeleving 21 Toegankelijkheid 22 Bijlage 1: reisroutes 23 Bijlage 2: checklist 25 [pic] Voorwoord Mensen die ergens heen willen, passen hun doel niet aan aan de bestuurlijke grenzen van provincie, stadsregio of gemeente. Zij willen van A naar B en om te weten hoe ze moeten reizen, kijken ze op internet of bellen met 0900 9292. Voor mensen met beperkingen ligt dat niet zo eenvoudig. Zij worden geconfronteerd met vervoersbedrijven die moeten werken met de uiteenlopende regels van de diverse bestuursorganen. Zowel provincie, stadsregio als gemeentes zijn verantwoordelijk voor het aanbieden van goed en samenhangend openbaar vervoer. Vervoer dat wordt uitgevoerd volgens concessies aan verschillende bedrijven. Een complex geheel dat vraagt om afstemming en samenwerking tussen bestuurslagen en vervoersmaatschappijen. Ook de reiziger met een beperking wil natuurlijk gewoon van A naar B op een moment dat hem het beste uitkomt. Hij is niet geïnteresseerd in afstemming of samenwerking. Gelderse gehandicaptenorganisaties willen laten zien hoe goed Gelderland het openbaar vervoer georganiseerd is en hoe het staat met de mobiliteit van mensen met handicaps in deze provincie. Daarom organiseerden zij de expeditie 'Over de grenzen heen'. Vijf gemixte teams probeerden naar Arnhem te reizen. Samen reizend inspecteerden de teams van bestuurders en gehandicapten het openbaar vervoer in de provincie. In dit (voorlopige) expeditieverslag staan de eerste ervaringen van de teams. Zij belden hun belevenissen door tijdens hun reis. Veel ging er goed, sommige dingen kunnen beter en soms ging het echt mis bij het reizen. Slechts twee van de vijf teams lukte het om hun expeditie af te ronden. Twee expeditieteams kwamen vast te zitten. Met het openbaar vervoer zouden ze nooit tijdig terug kunnen komen en ze besloten om de expeditie te op te geven. Een derde team werd geconfronteerd met het gegeven dat een deelnemer met scootmobiel niet verder kon reizen. Hij is op eigen gelegenheid naar huis gegaan en de anderen reisden met het openbaar vervoer naar het einddoel, het Provinciehuis in Arnhem. Dit verslag is geen beleidsdocument. Het zijn verhalen van mensen met beperkingen die van het openbaar vervoer gebruik willen maken. Het verslag is evenmin bedoeld als een opsomming van klachten; we hebben ook willen laten zien waar mensen hun best doen om een goed openbaar vervoer voor iedereen tot stand te brengen. Wij hopen dat de Gelderse bestuurders en vervoerders zorgen dat het openbaar vervoer nog beter wordt voor iedereen. Maak het openbaar vervoer vóór 2010 in alle vervoersregio's 100% toegankelijk. Arnhem, 11 juli 2007. Inleiding Mensen met beperkingen komen als reiziger veel drempels tegen. Vaak is er gewoon niet gedacht aan leesbare teksten, bruikbare hellingbanen of herkenbare kleurmarkeringen. Openbaar vervoer blijkt dan ineens niet meer zo openbaar... Over de ervaringen van reizigers met een handicap die per trein reizen is al veel bekend. Drie uur van te voren een afspraak maken. Stations waar geen of beperkte assistentie aanwezig is. Ook over het reizen met de aanvullende systemen op het openbaar vervoer (Regiotaxi en Valys) kennen we de ervaringen. Vaak vroeger of later aankomen dan gepland. Soms niet opgehaald worden omdat er een foutje is gemaakt. Rekening houden met het feit dat je een half uur voor je afspraak klaar moet staan, maar dat je volgens de regels ook een half uur na je afspraak opgehaald kunt worden. Reizen in Gelderland Over het reizen met het reguliere openbaar vervoer door mensen met beperkingen in de provincie Gelderland is nog maar weinig bekend. Daarom is de expeditie 'Over de grenzen heen' georganiseerd. Negen vervoermaatschappijen verzorgen samen het openbaar vervoer per bus of trein in Gelderland (inclusief NS, Regiotaxi en Valys). Zowel provincie, stadsregio Arnhem-Nijmegen als gemeentes zijn verantwoordelijkheid voor het aanbieden van goed en samenhangend openbaar vervoer. Vervoer dat wordt uitgevoerd volgens concessies aan de verschillende bedrijven. In de praktijk betekent het dat mensen met beperkingen die van de ene plaats in de provincie willen reizen naar een andere plaats, geconfronteerd worden met verschillende vervoersbedrijven die moeten werken met uiteenlopende regels van diverse bestuursorganen. Een complex geheel dat vraagt om afstemming en samenwerking tussen bestuurslagen en vervoersmaatschappijen. De provincie en andere betrokkenen willen dat zoveel mogelijk mensen van het openbaar vervoer gebruik kunnen maken. Mensen met beperkingen horen net als ieder ander van het openbaar vervoer te kunnen reizen. Toch horen de belangenorganisaties regelmatig klachten. Blinden en slechtzienden klagen over de dynamische bushaltes, waarbij de bussen geen vaste perrons hebben. Er worden betaalde informatienummers gebruikt - bij bijvoorbeeld mensen met verstandelijke beperkingen zijn deze betaalde nummers in hun mobiel geblokkeerd. Bussen hebben klapplanken waarover een rolstoel naar binnen kan rijden - deze moeten handmatig geopend worden, maar de chauffeur mag formeel niet van zijn plaats. En er zouden in Gelderland veel plaatsen onbereikbaar zijn met het openbaar vervoer. De Gelderse gemeentes, het knooppunt Arnhem-Nijmegen en de provincie hebben bijvoorbeeld in het Halteplan samen hun ambities vastgelegd om de haltes beter toegankelijk te maken. Zo constateren zij onder meer dat de instaphoogte van de bus en de hoogte van de haltes niet goed op elkaar zijn afgestemd. In het kader van de Wet Gelijke Behandeling stelt de provincie geld beschikbaar maken voor het toegankelijk maken van de reiziger onvriendelijke haltes. Ook de gemeentes betalen mee aan de kosten van de aanpassingen in hun gemeente. De gebruikersorganisaties vinden de ambities in de halteplannen een goed begin. Maar er moet meer gebeuren voor het openbaar vervoer werkelijk voor iedereen toegankelijk is. Een belangrijke reden voor de belangenorganisaties om eens goed te kijken naar kwaliteit van het openbaar vervoer. Europese aanbesteding Een extra reden om te kijken naar het openbaar vervoer in de provincie is de komende Europese aanbesteding. Dan worden de concessies aan vervoersbedrijven verleend. Daarom is het belangrijk om nu na te gaan aan welke eisen het openbaar vervoer voor mensen met beperkingen moet voldoen. Die criteria kan de provincie in haar programma van eisen meenemen. Over de grenzen heen Tijdens de expeditie 'Over de grenzen heen', inspecteren vijf expeditieteams - Gelderse bestuurders samen met mensen met handicaps - het openbaar vervoer in de provincie. De teams reizen met het openbaar vervoer naar verschillende keerpunten. Van daar gaan ze naar het gemeenschappelijke eindpunt, het Gelderse Provinciehuis in Arnhem. De expeditieteams krijgen een reisinstructie mee. Tijdens de reis letten ze onder meer op informatievoorziening, reisbeleving en toegankelijkheid. Hun ervaringen houden ze bij via een checklist. Ze reizen via verschillende routes. Zo worden de verschillende vervoersaanbieders die in provincie, stadsregio en gemeentes verantwoordelijk zijn voor het openbaar vervoer, geïnspecteerd. Een voorbeeld: bij de expeditie 'Over de grenzen heen' stond de veiligheid van de deelnemers voorop. Wij constateerden bij de voorbereiding dat we niet konden garanderen dat de expeditieteams ook werkelijk in Arnhem zouden aankomen. Er was onvoldoende bekend welke lijnen en welke haltes toegankelijk zijn. Daarom hebben we alleen reisdoelen aan het spoor gekozen. Zo dachten we zeker te zijn dat de teams altijd weer veilig thuis konden komen. Desondanks ontstonden er problemen toen niet alle stations toegankelijk bleken. Deelnemers De volgende bestuurders nemen deel aan de expeditie: statenleden Rob Spiegelenburg (PvdA) en Jan Wijnia (GroenLinks) en de wethouders Sjaak Koppers (Partij Welzijn) uit Druten en Peter Meijer (VVD) uit Ermelo. Daarnaast participeert een groot aantal mensen met uiteenlopende beperkingen in de expeditie. De expeditie wordt georganiseerd door vier lokale gehandicaptenorganisaties: de Nijmeegse Werkgroep Integratie Gehandicapten (WIG), Stichting Luister Renkum, Stichting Platform Gehandicaptenbeleid Druten, Landelijke Federatie Belangenverenigingen Doetinchem (LFB), samen met Makkers Unlimited. Ook een deelnemer van het Programma Lokaal Zorgbelang Gelderland reist mee. 1. Voorbereiding Door goede reisvoorbereiding kun je met een gerust gevoel op reis. Hoe laat vertrekt mijn trein of bus? Waar is de opstaphalte? Hoe laat kom ik aan? Kan ik ook in mijn rolstoel meereizen? Wat moet ik allemaal regelen? Wanneer moet ik dat geregeld hebben? Allemaal vragen die eigenlijk via het algemene informatienummer voor het openbaar vervoer beantwoord zouden moeten worden. In dit hoofdstuk de ervaringen van de deelnemers bij hun reisvoorbereiding voor de expeditie 'Over de grenzen heen'. Onoverzichtelijk Zoeken op internet naar websites met de zoektermen openbaar vervoer (OV) en Gelderland levert circa 834.000 hits op. Onduidelijk is waar je precies moet zijn voor begrijpelijke en betrouwbare informatie. Bij specifieke vragen kan het algemene informatienummer voor het openbaar vervoer - 9292ov - vaak niet helpen. Zij verwijzen door naar het vervoersbedrijf. Maar door de vele vervoeraanbieders is onduidelijk waar je precies moet zijn en het plannen van een reis met meerdere vervoerders wordt haast onmogelijk. Toegankelijkheid van de reisinformatie Slechts één vervoersbedrijf heeft het logo 'drempelvrij' op haar website staan. Daarmee wekken de andere websites de indruk dat ze niet voldoen aan de toegankelijkheidseisen. De meeste Gelderse websites met informatie voor reizigers lijken gebruiksvriendelijk. Ze geven informatie over de te plannen reis, per bus of trein. Op een aantal sites is de informatie makkelijk te vinden doordat ze een logische structuur hebben. Sommigen hebben ook een aanpasbare lettergrootte (schaalbare fonts, door een knop voor extra grote letters). Toch vinden veel mensen, waaronder mensen met verstandelijke beperkingen, de informatie in boekjes en op websites over het algemeen erg moeilijk te begrijpen. Het aanvragen van een gratis dagkaart via www.ervaarhetov.nl door iemand die blind is, lukt niet. Het webformulier wordt verkeerd voorgelezen. Daardoor vul je verkeerde dingen in, of weet je helemaal niet wat je in moet vullen. Een mede-makker heeft me telefonisch begeleid door op zijn computer voor te lezen wat ik zou moeten doen. Zo kwamen we iets verder. Uiteindelijk liep de zaak toch vast in een lus. Bij acties, bijvoorbeeld voor een gratis openbaar vervoer dagkaart, blijkt de bevestigings e-mail vaak in de anti-spam postvak of map van de aanvrager te belanden. Een probleem dat samenhangt met het spamfilter en dat voor veel mensen moeilijk te doorgronden zal zijn. Zeker mensen voor wie een computer niet het meest gebruiksvriendelijke medium is, zoals blinden, slechtzienden en mensen met verstandelijke beperkingen, lopen hier tegenaan. Als mensen telefonisch informatie over het openbaar vervoer willen vragen blijkt dat er veel betaalde informatienummers worden gebruikt - bij bijvoorbeeld mensen met verstandelijke beperkingen zijn deze betaalde nummers vaak in hun mobieltje geblokkeerd. Het is erg lastig om uit te vinden hoeveel strippen je moet stempelen als je een langere reis maakt. Er zijn erg veel verschillende soorten kaartjes. Soms heb je een Wmo-pas nodig, voor anderen weer niet. Hoe het precies zit met de gratis openbaar vervoer dagkaart, de buspas, de surfkaart en waar ze precies geldig voor zijn en waar ze te koop zijn en onder welke voorwaarden, is onduidelijk. Voor iemand met een visuele beperking kost het erg veel moeite om aan de juiste informatie over het openbaar vervoer en het beste kaartje te komen. Zeker als je vraagt om een speciaal kaartje. Op het moment dat de expeditie vertrok was het nog steeds onduidelijk of het verstrekte kaartje ook in de trein van Terborg naar Arnhem gebruikt kan worden. Informatie vinden over de busreis van Terborg naar Arnhem is op zich niet zo'n probleem. Alleen door de vakantiedienstregeling vallen er allerlei lijnen uit. De aankomst- en vertrektijden van de bekende lijnen kloppen daardoor niet meer. Voor mensen met visuele beperkingen is die informatie niet in een aangepaste vorm beschikbaar. Informatie over toegankelijkheid Als je op 9292ov de postcode van je vertrek- en je aankomstplaats invoert, verschijnen de buslijnen, overstapplaatsen, haltes en prijs en/of aantal zones keurig op het scherm. Helaas wordt niet aangegeven of de betreffende bus toegankelijk is. Bel je met het informatienummer 0900 9292 over toegankelijkheid van de betreffende reis, dan meldt men dat "die informatie niet bekend is en je de desbetreffende vervoersmaatschappij moet bellen". Soms kan het vervoersbedrijf dan een antwoord geven. Maar het blijkt ook vaak dat men zelf geen afdoende antwoord kan geven. Om van Arnhem naar Tiel te gaan, willen we gebruik maken van de Syntus- lijn. Volgens 9292ov rijdt deze stoptrein 1 keer per uur. Volgens de site van Syntus rijdt de stoptrein 1 keer per half uur Gebeld met Syntus en daar verzekerde men mij dat de treinen 1 keer per half uur zouden rijden. De reis van Tiel naar Wageningen busstation wordt verzorgd door Arriva. In een telefoongesprek hebben ze mij beloofd dat er rolstoel toegankelijke bussen zijn, maar ze zouden voor de zekerheid terugbellen met het antwoord op mijn vraag of ik op de 11e echt wel met rolstoel van Tiel naar Wageningen kan. Er kon echter niet verteld worden hoe laat ik gebeld zou worden. Daarom heb ik zelf maar weer contact opgenomen. Het blijkt dat Arriva inderdaad rolstoel toegankelijke bussen heeft, maar dat ze niet kunnen vertellen wanneer zo'n bus op welk traject rijdt. De busreis van Wageningen busstation naar Arnhem kan door twee vervoerders verzorgd worden: . Connexxion: men vertelde mij dat er wel rolstoel toegankelijke bussen (bussen met lage vloeren) rijden maar of dat op dit traject het geval is, kon niet toegezegd worden. Zij verwezen mij naar de dienstregeling van de BBA waarbij vermeld staat of de rit uitgevoerd wordt door een rolstoel vriendelijke bus. . BBA: op de site van BBA gekeken en daar staat de dienstregeling beschreven en middels een voetnoot is na te gaan of het om een rolstoel vriendelijke bus gaat. Het lijkt erop dat er geen toegankelijke bus Doetinchem - Arnhem rijdt. Het team informeerde bij het telefonische informatienummer, voor 70 ct per minuut, maar daar kon men geen antwoord geven. Er werd doorverwezen naar Syntus. Deze maatschappij heeft wel een lage bus, maar het is niet zeker dat de bus ook werkelijk toegankelijk is voor rolstoelen. Het kan, volgens de medewerker op de telefonische infolijn, ook zijn dat de bus niet rijdt, bijvoorbeeld omdat de bus is ingezet op een andere route. Bij het loket vertelde men ons dat die bus nu niet rijdt. Wie schetste onze verbazing toen er uiteindelijk toch een toegankelijke bus bleek voor te rijden... Een van de teams heeft tevoren aan Syntus gevraagd of de trein in Terborg echt wel toegankelijk is voor rolstoelgebruikers. Het vervoerbedrijf gaf aan dat de trein toegankelijk zou zijn. Bij aankomst blijkt de trein echter niet toegankelijk te zijn. De vloer van de trein en het perron liggen weliswaar op dezelfde hoogte, maar er zit een gat van 30 centimeter tussen. Onbereikbaar Belangenorganisaties krijgen klachten dat er in Gelderland veel plaatsen onbereikbaar zijn met toegankelijk openbaar vervoer. Mensen komen niet waar ze willen of ze moeten flink omreizen en dan hopen dat er aansluitend toegankelijke verbindingen zijn. Zo blijkt rechtstreeks reizen met de bus van Tiel naar Arnhem niet te kunnen. Het team moest via Wageningen busstation en dan overstappen op de bus naar Arnhem. En ook dat bracht weer allerlei problemen met zich mee. 2. Van huis naar halte/station Veelal begint reizen met het openbaar vervoer, met de vraag: hoe ga ik van huis naar de dichtstbijzijnde halte of station? Voor mensen met beperkingen komen daar nog extra vragen bij: wat kom ik tegen op weg naar de bus- of tramhalte of het station? Opgebroken stoepen? Omleidingen die niet goed aangegeven zijn? Hindernissen op het trottoir? In dit hoofdstuk de ervaringen van de deelnemers aan de expeditie 'Over de grenzen heen' bij hun tocht van huis naar halte of station. Geleidelijnen enzo Doetinchem: nabij de bushaltes ontbreken geleidelijnen, zodat het vinden van de weg door slechtzienden erg lastig was. Op het station van Doetinchem zijn er wel geleidelijnen naar de trein, alleen ze lopen onder banken door en onder de rolstoelbrug. Station Terborg: er zijn wel geleidelijnen voor blinden en slechtzienden. Op het perron staan er helaas banken midden op de geleidelijn. In Wageningen ontbreken de geleidelijnen en geschikte op- en afritten. Arnhem busstation: op het Velperplein zijn goede geleidelijnen en handige hellingbanen. Maar meldt een blinde deelnemer aan de expeditie "Ik zou er nooit in mijn eentje de weg gevonden hebben en het oversteken is erg onoverzichtelijk, doodeng!" Geen enkel busperron in Wageningen heeft een oprit. Zijn kinderwagens en rolstoelen hier echt niet welkom? Op tijd De eerder bestelde taxibus van Valys is precies op tijd en vervoert ons van ons huisadres in Nijmegen naar het station van Terborg. De terugreis met de Regiotaxi van Arnhem naar huis verliep niet naar behoren. Zoals afgesproken zitten we om 17.00 klaar, maar om 17.30 uur is er nog geen taxi. We krijgen te horen dat er een nieuwe rit geboekt moet worden. Dat betekent nog een uur wachten. 3. Wachten op een halte / station Wachten is meestal niet leuk. Toch is er vaak veel te zien. En met een kopje koffie en de krant kom je de tijd op halte of station wel door. Maar wachtend op het openbaar vervoer kunnen reizigers zich onveilig voelen. Of onzeker omdat ze niet weten hoe laat de bus of trein precies vertrekt, en waar ze dan moeten zijn. In dit hoofdstuk de ervaringen van de deelnemers aan de expeditie 'Over de grenzen heen' bij het wachten op haltes en stations. Station? Het station in Terborg is niet meer dan een halte. Er is geen stationsruimte, geen toegankelijke toiletten, geen restauratie en ook geen loket om informatie te vragen of een kaartje te kopen. We wachtten en donken koffie in een keuken- en woningcentrum aan de overkant. Het busstation in Wageningen is volledig ontoegankelijk. Geen verhoogde perrons, geen geleidelijnen. Wel overal obstakels. Nergens voor blinden geschikte informatie. En dat terwijl het busstation vijf jaar geleden volledig op de schop is geweest. We komen bij een cafetaria waar we wel in kunnen. Informatie op halteplaatsen Reisinformatie bij bushaltes is voor rolstoelers vaak onleesbaar door de afstand. In Doetinchem was de reisinformatie niet leesbaar omdat er een vuilnisbak aan vastgemaakt was. Vaak is reisinformatie alleen op een bord beschikbaar. Niet in andere vormen (bijvoorbeeld als praatpaal). De informatie is ingewikkeld en de reistijden en routes zijn zonder pictogrammen moeilijk te begrijpen. Informatie in wachtruimtes In Doetinchem constateerde een van de teams dat er in de wachtruimte geen informatie was over uitgangen en dergelijke. Daar was ook geen bordje met reistijden te vinden. Hun indruk was dat er niet goed over informatie en inrichting was nagedacht. Dynamische bushaltes Blinden en slechtzienden klagen over de dynamische bushaltes, waarbij de bussen geen vaste perrons hebben. Het betekent dat niet vanzelfsprekend is vanwaar hun bus vertrekt en dat zij tevoren niet kunnen uitzoeken op welke perron zij dus moeten wachten. Automaten Er zijn nieuwe en oude automaten om kaartjes te kopen. Hoe ze werken is ingewikkeld. - Wat is retour en wat is enkele reis? - Wat is eerste en wat is tweede klas? - Als je problemen hebt met lezen, hoe kun je dan de stations onderscheiden? Als je moeilijk overweg kunt met de automaat, dan kun je een kaartje bij het loket kopen, maar dan moet je wel 50 ct extra betalen. Het is ingewikkeld om daar een ontheffing voor te krijgen. Op station Terborg is bijvoorbeeld geen loket, alleen een kaartautomaat. Die automaat is te hoog voor mensen in rolstoelen, volstrekt ontoegankelijk voor blinden en slechtzienden en erg lastig in het gebruik voor mensen die moeilijk kunnen lezen. Het is niet altijd duidelijk wanneer je moet stempelen. Soms moet je een kaartje nog afstempelen, soms moet je de strippenkaart stempelen. Wanneer moet je dat doen en hoeveel strippen? Als je een pinautomaat gebruikt om je kaartje te betalen, dan worden daar allerlei moeilijke termen gebruikt, zoals 'correctie'. Deze termen zijn niet voor iedereen vanzelfsprekend. Waarom dergelijke boodschappen niet in gewoon, eenvoudig Nederlands, bijvoorbeeld 'opnieuw' of 'fout'. Liften Soms werken de liften op stations niet. Vaak zijn ze smerig en vies en daardoor erg onplezierig om te gebruiken. Vriendelijke medewerkers De expeditieteams kwamen erg veel vriendelijke medewerkers van vervoersbedrijven tegen. Men is aardig en wil graag helpen om de problemen op te lossen. Men vindt het vervelend als het soms gewoon niet gaat of als gevraagde informatie niet beschikbaar is. Toch viel de kennis over het reizen met een beperking, over de daarvoor aangebrachte voorzieningen en de vaardigheden om die voorzieningen te gebruiken, wel tegen. Tegen de conducteur: "De kaartautomaat was te hoog voor mij in mijn rolstoel. Ik was wat laat en dus dacht ik, ik koop er wel een kaartje in de trein." Helaas blijkt dat bij Syntus niet mogelijk. Gelukkig is de chauffeur de beroerdste niet en mag de rolstoelreiziger in de trein blijven zitten. Kortom, welwillende medewerkers maar aan mensen met beperkingen is niet gedacht. 4. Gebruik van het vervoermiddel Toegankelijkheid van het openbaar vervoer is een thema dat niet alleen belangrijk is voor mensen met beperkingen. Mensen met kinderwagens bijvoorbeeld, kunnen ook geconfronteerd worden met ontoegankelijke vervoersmiddelen. In dit hoofdstuk de ervaringen van de deelnemers aan de expeditie 'Over de grenzen heen' bij het gebruik van bus, trein en andere vervoermiddelen in Gelderland. Positief van het openbaar vervoer is dat je weet waar je aan toe bent. Anders dan met de Regiotaxi, kan een reguliere buschauffeur niet een kwartier vroeger of later aankomen dan het afgesproken tijdstip. Maar de chauffeur van de Regiotaxi heeft wel tijd om assistentie te verlenen, bijvoorbeeld bij het instappen van iemand die wat langzamer is of bij mensen met veel boodschappen of bagage. Tijdens de expeditie misten we deze vorm van klantvriendelijkheid. Probleem van het openbaar vervoer is dat lang niet alle vervoersmiddelen toegankelijk zijn. Een van de expeditieteams is vast komen te zitten in Wageningen en heeft daar besloten om de expeditie voortijdig te beëindigen. Het perron was niet toegankelijk. De bus wel, maar de hellingbaan kon niet vastgezet worden. Omdat het perron te laag was, zou de hellingbaan te stijl worden. De deelnemers zijn met de taxi naar huis gegaan. Een ander team strandde in Terborg. Ondanks een eerdere toezegging bleek ook daar het openbaar vervoer niet toegankelijk te zijn. Een derde team werd geconfronteerd met het gegeven dat een deelnemer met scootmobiel wel met Arriva mocht reizen, maar dat een aansluitende rit met Connexion niet mocht. Hij is op eigen gelegenheid naar huis gegaan. De anderen reisden zonder hem met de bus naar het einddoel, het Provinciehuis in Arnhem. Dat doet de deur dicht! Op busstation Doetinchem was een team bezig in te stappen. Een van de rolstoelers was aan boord geholpen door zijn makkers, toen de deuren van sloten en de trein vertrok. De andere teamleden bleven achter op het perron, net als andere mensen die eigenlijk samen wilden reizen. Niet luisteren Mensen met verstandelijke beperkingen hebben soms het gevoel dat er door de chauffeur niet naar hun geluisterd wordt. "Wij worden niet serieus genomen als we iets vragen." Geen bus Een van de teams wilde vanaf Arnhem met de bus richting Doetinchem en Aalten. Zij hebben drie bussen voorbij moeten laten gaan omdat ze daar niet in konden. Uiteindelijk zijn ze naar het station gegaan om daar de trein naar Doetinchem te nemen - met de bus zouden ze zeker niet op hun keerpunt zijn gekomen. Wachten Het team dat vanuit Tiel naar Wageningen met de bus zou reizen, was met moeite toch op Wageningen busstation aangekomen. Daar bleek men twee uur te moeten wachten op een aansluitende aangepaste bus. Een ander team meldde waarschijnlijk een uur te moeten wachten op een aansluitende aangepaste bus naar Arnhem. Klapplanken Bussen hebben een oprijplank waarover een rolstoel naar binnen kan rijden: deze moet handmatig door de chauffeur geopend worden, maar formeel mag hij niet van zijn plaats achter het stuur vandaan komen. De bus in Kesteren blijkt toegankelijk. Een lagevloer bus die netjes naast het perron stopt. Ook met mijn scootmobiel kan ik er in. De buschauffeur klapt handmatig een oprit uit. Daarvoor moet ze haar bestuurdersplaats verlaten en eigenlijk mag dat niet. De chauffeur vertelde dat ze voor het eerst in zes jaar van het opritje moet bedienen. Het team dat van Doetinchem naar Arnhem reisde bleek toch nog een rolstoeltoegankelijke bus gevonden te hebben. Geen lagevloer bus, maar een bus met een oprijplank. Om die plank vast te kunnen zetten is een pin nodig en de chauffeur beschikte helaas niet over die pin. "Over een half uur komt er weer een bus..." Hij merkte overigens op dat het de eerste keer in zijn zeventienjarige chauffeursbestaan was dat er mensen in rolstoelen mee wilden rijden. Het expeditieteam is naar een andere bus gegaan om te vragen of ze daar een pin zouden kunnen lenen. Die chauffeur vertelde dat de plank gewoon uitgeklapt kon worden en dat het ook zonder pin zou kunnen. Zo is men de bus ingekomen, maar de expeditieleden vonden het wel onveilig. Doordat het busperron in Kesteren nogal hoog is, ligt de uitklapplank van perron naar bus niet al te schuin. Ik kon daar tamelijk relaxed naar binnen rijden. Maar in Wageningen ligt het perron veel lager. Ik vreesde bij het achteruit naar buiten rijden achterover te vallen. De volgende bus in Wageningen weer inrijden, viel ook niet mee. Ik moest een aanloop nemen en zelfs toen moest de chauffeur me nog een duwtje geven. Van perron naar vervoermiddel De grote stap die je moet zetten van perron naar trein is voor veel mensen lastig of zelfs gevaarlijk of onhaalbaar. Anderen vinden de diepte die je dan ziet, eng. Het Syntus-treintje heeft een aangepast treinstel en een gelijkvloerse overstap van perron naar trein. Alleen het gat tussen trein en perron is erg groot. Om die stap te kunnen maken, moet je planken bestellen. Het lukte nu niet met een elektrische rolstoel. Het is echter de vraag of het met andere rolstoelen wel zou lukken, omdat de deuren erg snel, automatisch sluiten. In Kesteren proberen we de trein. Deze is niet toegankelijk, ondanks de aankondiging op de website van Syntus dat hun meeste treinen toegankelijk zijn. Op het station in Arnhem bleek de verkregen informatie over verlaagde treinen te kloppen. De trein die voor reed was inderdaad toegankelijk. Alleen de stationsvloer was te laag. Zo was het toch nog een groot probleem om de trein in te komen. Het team in Terborg bleek met de rolstoel de trein niet in of uit te kunnen. Syntus had bij het voorbereiden aangegeven dat deze lijn (dit perron) wel toegankelijk zou zijn. Er zit een gat van 30 centimeter tussen perron en trein. Het team vroeg de machinist of hij een voorziening heeft voor rolstoelgebruikers (een brug). Die is er niet. Met een kleine voorziening aan de trein had het probleem makkelijk opgelost kunnen worden. De trein vertrekt en het team blijft achter op het perron. Men belt Valys en gaat dus niet met het geplande openbaar vervoer terug naar Arnhem. Veiligheid Er is bij reizigers en bij chauffeurs onzekerheid over veiligheid en het vastzetten van rolstoelen en scootmobielen. Het team van Doetinchem naar Arnhem zat nog niet op z'n plaats toen de bus al weg reed. In de bus was wel één gereserveerde rolstoelplek, maar geen van de deelnemers in rolstoelen was veilig vastgemaakt. Er waren ook geen handgrepen. Men hield zijn hart vast wat er zou gebeuren als de bus een noodstop zou moeten maken. Een van de teamleden bedient haar rolstoel met de hand. Zij krijgt het flink te verduren. Ze zit in een gordel, maar veel vastigheid biedt dit niet. De hele rit moet ze zich vasthouden aan de stang naast haar. Bus 5989 van het Arriva-streekvervoer was toegankelijk, constateerde het expeditieteam onderweg naar Wageningen. De klep (oprijplank) werkte goed. Afstempelen moet voor in de bus, dus niet bij de ingang met de klep. Dat is lastig voor mensen in rolstoelen. Er wordt niet omgeroepen, er zijn geen vastzetriemen en geen steunplaat (achterplaat) en er is officieel maar één rolstoelplaats. De chauffeur vond het goed dat de andere mensen ook mee reden. Het is vriendelijk maar blijft onveilig. In veel bussen is geen speciale verlichting, zodat mensen met visuele beperkingen zich moeilijk kunnen oriënteren. Haltes omroepen Haltes worden in de bus lang niet altijd omgeroepen. Dat maakt het zeker voor mensen met visuele beperkingen lastig om te weten dat hun bestemming nadert en dat zij zich klaar moeten maken om de bus te verlaten. Vaak, met name in de treinen, is het onverstaanbaar wat er wordt omgeroepen. In de Syntus-trein worden alle haltes omgeroepen. Ook is er een lichtkrant in de coupé waarop de halte informatie te lezen is. De bus van Wageningen naar Arnhem was helemaal niet aangepast, dus ook niet aan blinden en slechtzienden. Er werd niets omgeroepen. Wat mag mee? In de Arriva-bus van Kesteren naar Wageningen bleek de scootmobiel van één van de deelnemers gewoon mee te kunnen. Ook rolstoelen konden mee. In de aansluitende bus van Connexxion naar Arnhem, mocht de scootmobiel echter niet meer meereizen. En ook de rolstoel moest buiten blijven staan. De loopfiets kan mee, maar is voor ons eigenlijk te zwaar om de trap van de bus op te tillen. Het lijkt erop dat bij toegankelijk openbaar vervoer vooral gedacht wordt aan mensen in handbewogen of geduwde rolstoelen en soms aan mensen die blind of slechtziend zijn. Hoeft het openbaar vervoer echt niet toegankelijk te zijn voor gebruikers van elektrische rolstoelen? Reisbeleving Met heel wat gepas en gemeet komen de twee rolstoelen van het team in de open ruimte in de bus. Andere mensen kunnen er niet meer langs. Dat leidt tot irritaties. "Kan die niet effe opzij?" Het kan beter Mensen met beperkingen willen met het openbaar vervoer kunnen reizen, net als iedereen. De expeditie 'Over de grenzen heen' laat echter zien dat dit in Gelderland op dit moment nog niet vanzelfsprekend is. Veel gaat er goed, medewerkers van de vervoersbedrijven zijn vaak zeer behulpzaam bij het vinden van oplossingen als er problemen dreigen, maar toch kunnen we niet zeggen dat mensen met beperkingen nu al zelfstandig met het openbaar vervoer kunnen reizen. Het moet echt beter voor we zo ver zijn dat het openbaar vervoer voor iedereen Bruikbaar, Toegankelijk en Bereikbaar is. Het moet niet alleen beter, het kan ook beter! Informatievoorziening De informatie aan potentiële reizigers kan een stuk beter. Informatievoorziening heeft bijvoorbeeld betrekking op hulp bij het vinden van de juiste vertrektijden en plaatsen, de snelste routes en de weg naar de betreffende haltes. Voor mensen met beperkingen komen daar nog twee extra vragen bij: is de informatie zelf toegankelijk en begrijpbaar, en beschikt men ook over informatie over toegankelijkheid van haltes en vervoer. Al bij de voorbereidingen van de expeditie 'Over de grenzen heen' werd duidelijk dat de toegankelijkheid en bruikbaarheid van de reisinformatie voor mensen met beperkingen nog flink verbeterd kan worden. Veel websites voldoen niet aan bestaande richtlijnen en het gevolg is dat men de gewenste informatie niet kan vinden of dat men een openbaar vervoer dagkaart niet kan aanvragen. Ook op het gebied van de informatievoorziening zelf kan nog een flinke slag geslagen worden. In lang niet alle gevallen blijken informatiepunten voor regiotrein, bus, tram, metro, Regiotaxi en veerboot te kunnen zeggen welke haltes en welke lijnen in Gelderland toegankelijk zijn. Nog vervelender wordt het wanneer er zelfs onjuiste informatie wordt gegeven. Reisbeleving Ook reisbeleving is van belang wil het openbaar vervoer toegankelijk zijn. Daarbij gaat het zowel om reisgemak, als om de bejegening tijdens de reis, bij het plannen van de reis of bij het eventueel indienen van een klacht naar aanleiding van de reis. Klantvriendelijkheid is de term die vaak door vervoersbedrijven wordt gebruikt. De teams hebben de ervaring dat de medewerkers van de vervoersbedrijven zeer welwillend zijn. Men doet zijn best om problemen op te lossen, maar vaak lukt dat niet door zaken waar zij geen invloed op hebben. Wel ontbreekt het de medewerkers nogal eens aan kennis over toegankelijkheidsvoorzieningen en aan vaardigheden om daar op een goede manier mee om te gaan. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het omroepen van de haltes, het kunnen vastzetten van rolstoelen, het gebruik van instapplanken en het aanpassen van rijgedrag aan reizigers met een handicap. Toegankelijkheid Toegankelijkheid heeft te maken met vragen als: kan ik de bus wel in? Is het busstation wel bereikbaar? Het grote probleem waar de expeditieleden mee geconfronteerd werden was dat perrons, bussen, treinen, haltes lang niet altijd toegankelijk zijn. Zeker op plaatsen waar geen loket aanwezig is, moeten informatie en automaten ingericht worden voor mensen met een handicap. Bijkomend probleem was namelijk dat de informatie over de toegankelijkheid ook niet beschikbaar was en dat mensen dus vast kwamen zitten op stations en bushaltes. Dit ondanks het pogen van de expeditieleiders om iedereen een veilige thuiskomst te garanderen. Twee van de vijf teams hebben de openbaar vervoer expeditie op moeten geven en hebben ander vervoer geregeld. Van een ander team is een van de leden onverrichter zake naar huis teruggekeerd. Bijlage 1: reisroutes Team 1 Geplande reisroute 6862 HL Oosterbeek ( Valys ( Kesteren 4041 CJ Kesteren ( bus of Syntus ( Arnhem Reiservaringen . Bus van Kesteren naar Arnhem niet toegankelijk, omreizen via Wageningen . Bus van Kesteren naar Wageningen OK . Bus van Wageningen naar Arnhem niet voor iedereen toegankelijk: scootmobiel kan niet in bus . De betreffende deelnemer geeft het op en gaat naar huis Team 2 Geplande reisroute 6601 HK Wijchen ( Arnhem ( Syntus ( Tiel 4001 CP Tiel ( bus ( Arnhem Reiservaringen . Bus van Tiel naar Arnhem niet toegankelijk, omreizen via Wageningen . Opgegeven: in Tiel twee uur wachten op aangepaste bus, stationsvloer station te laag voor trein. . Taxi genomen vanaf Wageningen Team 3 Geplande reisroute 6521 KX Nijmegen ( Valys ( Terborg 7061 CT Terborg ( Syntus ( Arnhem Reiservaringen . Opgegeven: Syntus-trein blijkt niet toegankelijk voor rolstoelen . Terug van Terborg met niet-openbaar vervoer Team 4 Geplande reisroute Station Arnhem ( Syntus ( Doetinchem 7005 AK Doetinchem ( bus ( Arnhem Reiservaringen . Syntus-treinstel aangepast, maar gat tussen trein en perron te groot . Buschauffeurs wisten niet hoe oprijplank uit te klappen . Buschauffeur wist niet hoe rolstoelen in bus veilig vast te zetten Team 5 Geplande reisroute Station Arnhem ( trein ( Doetinchem ( bus ( Aalten 7122 AT Aalten ( bus ( Arnhem Reiservaringen . Arnhem 11.30 uur: drie niet-toegankelijke bussen, dus met Syntus-trein naar Doetinchem . Doetinchem 13.00 uur: geen bus naar Arnhem, geen bus naar Arnhem, dus met trein terug naar Arnhem . Doetinchem 14.00 uur: trein naar Arnhem, één rolstoel blijft achter op perron... Bijlage 2: checklist [pic] [pic] Makkers Unlimited Postbus 1038 3500 BA Utrecht info@makkersunlimited.nl www.makkersunlimited.nl Voorbereiding Ja/Nee Reisinformatie over het Gelderse OV is goed vindbaar Ja/Nee De reisinformatie is ook bruikbaar en leesbaar voor mensen met beperkingen Ja/Nee Informatie over toegankelijkheid van lijnen, bussen en halte is gemakkelijk vindbaar Ja/Nee Bij vragen word je op een duidelijke en vriendelijke manier aan de informatie geholpen Opmerkingen Wat wil je verder melden rond de voorbereiding over: . De informatievoorziening . De toegankelijkheid . De beleving (vond je het prettig, veilig en gemakkelijk?) Van huis naar halte/station Ja/Nee De looproute naar de voorzieningen rondom de halte/station en in het station is vrij van obstakels en/of gevaarlijke situaties Ja/Nee Eventueel hinderlijk geplaatste attributen zijn voorzien van een zichtbare en voelbare markering (bijvoorbeeld door middel van een sticker in opvallende kleur of rubberen strippen op de vloer rond het obstakel) Ja/Nee De vloer van de looproute is voldoende stroef, vlak en horizontaal Ja/Nee Er is voor blinden en slechtzienden een natuurlijke gidslijn en/of een geleidelijn aanwezig (welke een duidelijke route aangeeft richting de verschillende ingangen en uitgangen van het gebouw en richting de perrons) Ja/Nee Er is bij het stationsgebouw een Algemene Invaliden Parkeerplaats aanwezig Ja/Nee Er is een geschikte looproute of rolroute van de Algemene Invaliden Parkeerplaats tot de entree van het stationsgebouw, waarbij de afstand van de parkeerplaats tot de entree minder is dan 50 meter. Ja/Nee De bestrating van de parkeerplaats is vrij van onregelmatigheden (zoals losliggende tegels, brede spleten en diep gelegen putdeksels) Ja/Nee Er is een veilige looproute naar het perron of het station Ja/Nee Er is op het station een toegankelijke ruimte voor aangepaste fietsen zoals driewielers, scooters of andere gehandicaptenvoertuigen Ja/Nee De verkeersruimtes en vooral de drukke punten, zoals entree en ingangen van een stationsgebouw, zijn duidelijk en overzichtelijk (deze plekken kunnen herkenbaar zijn gemaakt door bijvoorbeeld opvallende kleuren of symbolen) Ja/Nee De halte/het station is voldoende ruim ingericht, waarbij gezorgd is voor wachtcomfort met zitplaatsen Ja/Nee De doorgangen van de halte/het station zijn voldoende breed Ja/Nee De halte is vrij van obstakels, zoals lantaarnpalen of afvalbakken Ja/Nee De halte/het station is voldoende verlicht Ja/Nee Glaswanden zijn herkenbaar gemarkeerd, zodat er geen gevaar is om er onverwacht tegenaan te lopen Ja/Nee De geboden reisinformatie is bruikbaar en leesbaar Opmerkingen Wat wil je verder melden rond de reis naar de halte over: . De informatievoorziening . De toegankelijkheid . De beleving (vond je het prettig, veilig en gemakkelijk?) Wachten op een halte / station Ja/Nee Het stationsplein is op gelijke hoogte met de toegang, of de bestrating is voor de toegangsdeur geleidelijk opgehoogd, of er is een bruikbare hellingbaan Ja/Nee Indien de halte verhoogd of verlaagd ligt ten opzicht van de weg, is er een mogelijkheid om via een trap, roltrap of lift boven of beneden te komen Ja/Nee De deuren gaan automatisch open Ja/Nee Als deuren niet automatisch opengaan, is er naast de deur voldoende ruimte zodat een rolstoelgebruiker zelfstandig de deur kan openen Ja/Nee Bij het loket is een ringleiding aanwezig en/of bestaat de mogelijkheid dat de informatie ook visueel verkrijgbaar is Ja/Nee Een eventuele lokettist is goed zichtbaar en verstaanbaar Ja/Nee De balie heeft verschillende hoogten, waarvan een deel onderrijdbaar Ja/Nee Op stations waar geen loket of balie is, staat een kaartautomaat, die bedienbaar is vanuit een rolstoel Ja/Nee De kaartautomaat is ook bedienbaar voor visueel en auditief gehandicapten Ja/Nee Er is voldoende bewegingsvrijheid op het perron, en er zijn voldoende (beschutte) zitplaatsen Ja/Nee Er is (daar waar noodzakelijk) de beschikbaarheid over extra voorzieningen, zoals veilige geleidelijnen, duidelijke kleurcontrasten van objecten met de achtergrond Ja/Nee De geleidelijn is vrij van obstakels en geeft een duidelijke route aan richting de uitgangen van het gebouw en richting het perron Ja/Nee Eventuele opgehoogde stoepranden zijn voorzien van een kleurcontrast en voelbaar voor een taststok Ja/Nee De instapplaats is duidelijk voelbaar en zichtbaar weergegeven Ja/Nee Indien er een hoogteverschil van meer dan 20 mm aanwezig is, is de bereikbaarheid van het perron/de halte verbeterd met een toegankelijke trap, lift en/of hellingbaan Ja/Nee De traptreden zijn voorzien van een stippenmarkering voor blinden en slechtzienden Ja/Nee De vertrekstaten zijn duidelijk leesbaar en in contrasterende kleuren uitgevoerd Ja/Nee De vertrekstaten zijn geplaatst op een dusdanige hoogte dat kinderen, kleine mensen en rolstoelgebruikers de informatie ook kunnen lezen Ja/Nee Er is sprake van auditieve informatie, eventueel via een 'praatpaal' Ja/Nee De bedieningsmogelijkheden van machines zijn goed bruikbaar voor mensen met een visuele handicap Ja/Nee Bij het gebruik van beeldschermen is er geen last van schitteringen en reflectie van licht op het scherm Ja/Nee De teksten van reisinformatie bij de halte/station zijn goed verlicht (bijvoorbeeld onder een Tl-buis) Ja/Nee De letters van reisinformatie bij de halte/station hebben een goed contrast met de achtergrond, bij voorkeur zwart op gele achtergrond (dit geldt zowel voor borden als voor beeldschermen) Ja/Nee (Als extra voorziening aan slechtzienden) is reisinformatie beschikbaar in groot letterschrift Ja/Nee De Informatie via een luidspreker of omroepinstallatie is goed hoorbaar (dat betekent dat er rustig, duidelijk en goed gearticuleerd gesproken wordt) Ja/Nee Op een aantal plaatsen is informatie in braille aangegeven (bijvoorbeeld boven en onderaan trappen (vaak aan de onderkant van de leuningen) en op perrons bij de haltes) Ja/Nee De toiletvoorziening is bereikbaar en bruikbaar voor rolstoelers Opmerkingen Wat wil je verder melden rond de wachtplaats over: . De informatievoorziening . De toegankelijkheid . De beleving (vond je het prettig, veilig en gemakkelijk?) Gebruik van het vervoermiddel Ja/Nee Gelijkvloers instappen, dat wil zeggen zonder hoge treden te moeten overbruggen, is mogelijk Ja/Nee De ingang is breed genoeg Ja/Nee De doorgang is breed genoeg Ja/Nee Er zijn gereserveerde (rolstoel)plaatsen Ja/Nee De gereserveerde plaatsen zijn veilig, ook in geval van een noodstop Ja/Nee De ingang van het vervoermiddel is zichtbaar door middel van gerichte verlichting Ja/Nee De doorgang in het vervoermiddel is zichtbaar door middel van gerichte verlichting Ja/Nee De op- en aantreden van de toegangstreden zijn gemarkeerd met een contrasterende strip Ja/Nee Er zijn handvaten aan beide zijden van de deur, bestaande uit een verticaal en een horizontaal deel Ja/Nee Er is een continue handrail aangebracht in de buurt van de betaaltafel/betaalplek Ja/Nee De handrails hebben voldoende diameter, zodat een goede grip mogelijk is Ja/Nee Zelfstandig gebruik maken van de kaartautomaat is mogelijk Ja/Nee Er zijn extra voorzieningen aanwezig, zoals een hoorbaar en zichtbaar signaal bij het openen van de deuren, contrastkleuren op de handgrepen en een visuele markering van de instap/uitstap Ja/Nee De chauffeur roept (verstaanbaar) de haltes om Ja/Nee De informatie over haltes en overstapmogelijkheden is vanaf elke plaats in het vervoermiddel duidelijk leesbaar Ja/Nee De chauffeur wacht totdat iedereen de zitplaats bereikt heeft Ja/Nee Er is een stopknop vanaf de zit- of staanplaats op bereikbare hoogte aanwezig Ja/Nee Het is duidelijk hoe, in geval van nood, het vervoermiddel te verlaten Opmerkingen Wat wil je verder melden rond het vervoersmiddel over: . De informatievoorziening . De toegankelijkheid . De beleving (vond je het prettig, veilig en gemakkelijk?) Colofon © 2007, Makkers Unlimited Makkers Unlimited Postbus 1038 3500 BA Utrecht www.makkersunlimited.nl Werkgroep Integratie Nijmegen (WIG) Julianaplein 1 6524 AG Nijmegen www.wig.nl Stichting Luister Renkum Beeklaan 7 6865 VG Doorwerth Stichting Platform Gehandicaptenbeleid Druten Hegakker 35 6652 BA Druten Landelijke Federatie Belangenverenigingen steunpunt zuid-oost (LFB Doetinchem) Erdbrink 11 7001 CG Doetinchem www.lfbzo.nl